ATEX (ATmosphères EXplosibles) is de Europese richtlijn (2014/34/EU) die eisen stelt aan elektrische apparatuur die wordt gebruikt in omgevingen waar explosiegevaar kan ontstaan door gassen, dampen, nevels of stof. Voor elektromotoren betekent dit in de praktijk: de juiste zone-classificatie, de juiste beschermingsmethode en de juiste documentatie. Dit artikel ontwart de belangrijkste keuzes.
Zones uitgelegd: gas (G) en stof (D)
ATEX onderscheidt twee soorten atmosferen: gas (G) en stof (D, van "dust"). Elk heeft drie zones op basis van hoe vaak explosieve atmosfeer aanwezig is:
| Zone | Type | Aanwezigheid explosieve atmosfeer | Typische locatie |
|---|---|---|---|
| Zone 0 | Gas | Voortdurend of langdurig | Binnenin tanks, proces-vaten |
| Zone 1 | Gas | Af en toe bij normaal bedrijf | Nabij klepvleugels, kleppen, afdichtingen |
| Zone 2 | Gas | Zelden en alleen kort | In de ruimte rondom zone 1 |
| Zone 20 | Stof | Voortdurend of langdurig | Binnenin silo's, filterinstallaties |
| Zone 21 | Stof | Af en toe | Rondom machines die stof produceren (malers, zeven) |
| Zone 22 | Stof | Zelden en kort | Ruimtes rondom zone 21 |
De zone-indeling wordt door de gebruiker (bijvoorbeeld uw procesingenieur of veiligheidskundige) bepaald op basis van een risico-analyse. Voor elektromotoren kunt u dit als gegeven beschouwen en u richten op de juiste bescherming.
Beschermingsmethoden (Ex-codes)
De Ex-code op de typeplaat geeft aan hoe de motor ontworpen is om explosies te voorkomen. Voor standaard IEC-motoren zijn drie methoden relevant:
Ex db (flameproof enclosure, voorheen Ex d)
De motor-behuizing is ontworpen om een interne explosie van gas te kunnen weerstaan zonder dat vlam of hete gassen naar buiten kunnen ontsnappen. Geschikt voor zone 1 en zone 2.
- Hoogste beschermingsniveau beschikbaar in standaard IEC-motoren.
- Zware gietijzeren behuizing, specifieke flens-toleranties.
- Meerprijs tegenover standaard IEC: ongeveer 50-100%.
- Geschikt voor petrochemie, LNG-carriers, offshore olie & gas.
Ex ec (increased safety, voorheen Ex e en Ex eb)
Constructieve voorzieningen voorkomen dat een ontstekingsbron ontstaat, hogere elektrische veiligheid, betere isolatie, vermindering van verhittingsrisico. Geschikt voor zone 2.
- Lichter gebouwd dan Ex db, dus ook lichter qua gewicht en goedkoper.
- Meerprijs tegenover standaard IEC: ongeveer 20-40%.
- NNiet geschikt voor zone 1, alleen zone 2 (zelden explosieve atmosfeer)..
- Geschikt voor de meeste non-kritische installaties in petrochemie en scheepsmachinekamers.
Ex tb (stof-explosiebestendig, enclosure protection)
Behuizing voorkomt dat stof kan indringen en dat hete oppervlakken stof kunnen ontsteken. Specifiek voor stof-atmosferen. Geschikt voor zone 21 en zone 22.
- IP6X afdichting (volledig stofdicht).
- Gecontroleerde maximum oppervlaktetemperatuur.
- Meerprijs tegenover standaard IP55 motor: 20-40%.
- Geschikt voor meelmalerijen, cement-industrie, suiker-raffinaderijen, grainhandling.
Gas-groepen: IIA, IIB, IIC
Naast de zone moet de motor ook geschikt zijn voor de gas-groep die in uw atmosfeer voorkomt. Dit zegt iets over hoe snel een gas ontsteekt:
| Groep | Voorbeeldgassen | Waar |
|---|---|---|
| IIA | Propaan, benzine, diesel | Veel petrochemie, LPG-installaties |
| IIB | Ethyleen, waterstofsulfide | Chemie, kunststof-industrie |
| IIC | Waterstof, acetyleen | Waterstof-productie, lassen, chemie |
Een motor gecertificeerd voor IIC is ook geschikt voor IIA en IIB. Voor de meeste olie- en gas-toepassingen volstaat IIB. IIC is alleen nodig bij waterstof of acetyleen.
Temperatuurklassen: T1 tot T6
De temperatuurklasse geeft de maximum oppervlaktetemperatuur van de motor aan. Deze moet lager zijn dan de zelfontbranding-temperatuur van het gas in de atmosfeer:
| Klasse | Max oppervlakte-temp | Gas-voorbeelden |
|---|---|---|
| T1 | 450 °C | Methaan, waterstof |
| T2 | 300 °C | Propaan, butaan |
| T3 | 200 °C | Benzine, diesel |
| T4 | 135 °C | Ethyleen-oxide, acetaldehyde |
| T5 | 100 °C | Zwavelkoolstof (zeldzaam) |
| T6 | 85 °C | Ethylnitriet (zeldzaam) |
Voor de meeste petrochemische toepassingen is T3 of T4 voldoende. Bij twijfel: laat uw procesveiligheidskundige dit bevestigen op basis van de specifieke proces-chemie.
Typeplaat ATEX-motor ontleden
Een voorbeeld van een ATEX-typeplaat:
II 2G Ex db IIB T4 Gb
Dit betekent:
- II: groep II (niet-mijnbouw)
- 2G: categorie 2, Gas-atmosfeer = geschikt voor zone 1 (en zone 2)
- Ex db: beschermingsmethode flameproof enclosure
- IIB: gas-groep IIB (ethyleen, H₂S)
- T4: max oppervlaktetemperatuur 135 °C
- Gb: Equipment Protection Level "b" voor gas (geschikt voor zone 1)
IECEx vs ATEX
ATEX is Europees (2014/34/EU). IECEx is het internationale equivalent en wordt geaccepteerd in Azië, Midden-Oosten, Zuid-Amerika en Australië. Voor wereldwijde inzet levert u beter met dual certification (ATEX + IECEx) zodat de motor overal geaccepteerd wordt.
Praktische aanbevelingen
- Twijfel tussen Ex db en Ex ec? Vraag uw installatie-verantwoordelijke om de zone-indeling op basis van de HAZID/HAZOP. Ex db is kostbaarder maar geeft u flexibiliteit om zone-uitbreidingen later op te vangen.
- Stof-atmosfeer? B Bij twijfel altijd Ex tb met IP66, ook in zone 22, verschil in prijs is minimaal
- Dek-opstelling op offshore platforms of FPSO: meestal zone 2 minimum buiten modules, zone 1 in modules. Vraag een ATEX-zonekaart van het platform.
- Vraag altijd IECEx als tweede certificering bi bij internationale projecten, marginaal duurder, voorkomt herkeuring
- ATEX + class society: bij marine-toepassingen in ATEX-zones hebt u beide nodig. Dit dubbel-certificatie-traject vereist een gespecialiseerde leverancier; wij regelen dat in één order.
Aan de in dit artikel genoemde gegevens kunnen geen rechten worden ontleend. Neem contact met ons op voor een concrete offerte en actuele leverstatus.
ATEX-motor nodig?
Geef uw zone, gas-groep, temperatuurklasse en vermogen op, wij leveren ABB M3JP/M3KP/M3GP of Dormot ATEX-uitvoering met alle documentatie.